Rebellie is al vir eeue in die bloed van die Boere-Afrikaner Deel 2

Ons kyk na die oorsprong van die Boere Afrikaner en die rebellies wat daarmee saam gegaan het. ‘n Mens wonder soms waar al die gehoorsaamheid vandaan kom?

LYDENSPAD ONDERWEG NA BOERE-REPUBLIEKE

Drie beduidende militêre konflikte met die Britse leër het die Voortrekkers se pad na die Noorde (Transvaal en die Oranje Vrijstaat) en Noord-Ooste (Natal) uitgestippel: Die Slag van Congella in Natalia,die Slag van Zwartkopjes by Driekoppen, Transgarieb, en die Slag van Boomplaats naby Winburg, Transgerieb.

Die Slag van Congella, Port Natal, het plaas gevind toe die Voortrekkers die Boererepubliek van Natalia verdedig het teen die Britse invallers vanuit die Kaapkolonie. Die Trekkers het die Britte beleer en hul tente vol gate geskiet. Verskeie Britse soldate het gesneuwel. Die Trekkers, wat vrede eerder as oorlog verkies het, het getalm om die indringers uit hul grondgebied te verdryf. Daardeur het hulle ‘n gulde geleentheid om hul vryheid te behou laat verby gaan en het versterkings per skip van die Kaapkolonie af opgedaag en die Voortrekkers oorrompel.

Al drie skermutselings was die gevolg van uiterste aggressie van Britse kant. Hulle het die Trekkers op hul spoor agtervolg en probeer voorkom dat hulle ’n onafhanklike heimatland weg van die Britse invoedsfeer vind. 1.) Die Slag van Congella, Port Natal, 1842: Nadat die Voortrekkers die Zoeloe-tiran Dingane in 1838 by Bloedrivier verslaan het, het hulle die gebied as die Republiek Natalia uitgeroep en ’n Volksraad van 24 burgers in die lewe geroep.

Die republiek was vier jaar lank aan die orde totdat die Britte onder allerlei valse voorwendsels die Voortrekkers met militêre geweld aangeval het. Die Britte se werklike rede hiervoor was die uitbreiding van die Britse invloedsfeer, die verkryging van die natuurlike hawe van Port Natal om strategiese redes – Mosambiek, ten noorde, byvoorbeeld, was in die besit van die mededingende koloniale moondheid Portugal. Ook wou die Britte seker maak dat die binnelandse Boere geen uitvoerhawe van hul eie vir hul produkte sou bekom nie. Daarsonder sou hulle nie ekonomies kon groei nie.

Toe die Trekkers in Mei 1842 in die nag deur 250 Britse soldate onder bevel van kapt. T.C. Smith by Congella, Port Natal, (later Durban genoem) aangeval word, het hulle die sluipmoordaanval vernederend afgeslaan en die Britte in hul kamp beleër.

Die vredeliewende Trekkers het egter versuim om ’n miltêre opvolgaksie uit te voer en die Britse aanvallers uit te dryf. Daardeur is die geleentheid geskep vir soldateversterkings om per skip van Grahamstad af op te daag. Die beleerde kamp is ontset, en die Trekkers is op 15 Junie 1842 deur die militêre oormag van hul onafhanklikheid beroof. Die Britte het die Voortrekkers as “rebelle” gebrandmerk in ’n poging om die Britse magsvergryp teen die onafhanklike Boererepubliek van Natalia te regverdig. In September 1845 het die Britte Natal tot Britse kolonie geproklameer.

congella

Die Trekkers wat nie as Britse onderdane in Natal wou aanbly nie, moes noodgedwonge “barrevoets” oor die Drakensberg na Transvaal verhuis en het daar die Zuid-Afrikaansche Republiek in September 1853 amptelik help stig. Dat Transvaal die regmatige grondbesit van die Boere was, is reeds op 17 Januarie 1852 met die Zandrivier-konvensie amptelik deur Brittanje erken.

Op 30 April 1845 het die Voortrekkers van Winburg slaags geraak met die Britse soldatemag wat hulle agtervolg en met wapengeweld probeer onderwerp het. Hulle is deur Griekwas gemolesteer en beroof, waarop hulle teen Adam Kok III opgeruk het. Hy het Britse hulp gevra. Hoewel die Trekkers deur ‘n oormag aangeval is, het hulle hulle tog goed verdedig.

2.) Die Slag van Zwartkopjes (Driekoppen): 30 April 1845: Die Griekwas onder Adam Kok III het die Trekkers van Winburg in die gebied Transgarieb oorkant die Oranjerivier (of Gariebrivier) op aanhitsing van die Britse sendelinge voortdurend gemolesteer, geteister en beroof.

Die laaste strooi was toe ’n kommando Griekwas in April 1845 onder ’n valse voorwendsel in die naam van die Britse regering op die plaas van Jan Krynauw opdaag om hom glo te arresteer. Hy was nie tuis nie, waarop die Griekwas sy vrou aangerand en die woning geplunder het. Toe die Trekkers teen Kok by Touwsrivier optrek, het Kok die Britse owerheid versoek om hom militêr by te staan. Die gevolg was dat ’n leërmag Britse soldate die Winburgse burgers aangeval het.

Kok en sy Griekwas was onder meer bondgenote van die Britte in die binnelandse slawehandel. Die sendelinge, spioene vir die Britse regering, was ook daarby betrokke. Swart stamme is deur die berede Griekwas opgeruim en aan Oos-Kaapse Setlaars as arbeiders verkoop nadat die Voortrekkers die grensgebied ontruim het. Die betaalmiddels vir die gelewerde slawe, Mantatees genoem, was vuurwapens, ammunisie en perde. Dikwels was die ontvoerdes tienderjarige meisies en seuns onder 15 jaar.

Zwartkopjes (Driekoppen)

Adam Kok III van die Griekwas was ‘n moedswillige moeilikheidmaker wat die Voortrekkers lastig geval en besteel het. Toe hulle hom ‘n les wou leer, het hy na die Britte gehardloop en hul hulp gevra. Die Britte was maar al te gewillig om teen die Afrikaners op te trek.

3.) Die Slag van Boomplaats: 29 Augustus 1848: Hoewel die Slag van Zwartkopjes die toon aangegee het vir verdere botsings tussen Boer en Brit, het die aanloop tot die Slag van Boomplaats in Januarie 1848 begin toe die voortvarende en roekelose sir Harry Wackelyn Smith (onder sy ondergeskiktes bekend as “Hurry Wackalong Smite”) as goewerneur van die Kaapkolonie onder die Britse vlag aangestel is. Sy eerste oogmerk was om die Britse gesagsgebied op die spoor van die Voortrekkers uit te brei, en sodat belastings op die boere en die inheemse bevolking gehef kon word.

Terselfdertyd moes hy voorkom dat die Voortrekkers selfstandig en onafhanklik word, wat die uitbreiding van die Britse Ryk kon belemmer. Die Britse strategie, wêreldwyd gevolg, het hier duidelik gemanifesteer: Laat die Voortrekkers die vuil werk doen om die binneland mak te maak, en dan annekseer Brittanje die gebied om te maai waar hy nie gesaai het nie. Die Natalse Boererepubliek, Republiek Natalia, was toe reeds vyf jaar tevore, in 1842, van die Voortrekkers afgeneem en vir Brittanje as die Natal-kolonie, geannekseer. Smith het sommer binne enkele weke ná sy aanstelling aan die Kaap besluit om die Transgarieb onder die neus van die Voortrekkers wat hulle daar gevestig het, weg te raap.

Die Slag van Boomplaats van 1848 in die Winburgse en Trompsburgse omgewing van die Transgariep, nou bekend as die Vrystaat. Andries Pretorius, die held van Bloedrivier, het die Voortrekkers aangevoor in die skermutseling met die soldatemag van sir Harry Smith en sy Griekwa-hulptroepe.

Die Britte het die slegste daarvan afgekom. Thomas Dreyer, wie se perd weggehardloop het, is gevang en as “rebel ” doodgeskiet.

Op 3 Februarie het hy die gebied vir Brittanje as die Orange River Sovereignty geannekseer en die Britse vlag (die Union Jack) in Bloemfontein laat hys. Ook in Bloemfontein het hy ’n Resident (goewerneur), maj. Henry Douglas Warden, en op Winburg ’n magistraat, Thomas Jervis Biddulph, aangestel as verteenwoordigers van Brittanje. Die Trekkers het daarop besluit om die anneksasie met gewapende vertoon op te hef en die Britse verteenwoordigers uit hul gebied te verjaag. In Julie het die nuus van die opstand die Trekkerleier Andries Pretorius bereik. Ook verneem hy dat Harry Smith met ’n leërmag onderweg na die Transgarieb was om die Boere, na wie Smith as sy “onderdane en kinders” verwys, met militêre geweld op hul plek te gaan sit. Warden, wat die verreikende gevolge van ’n gewapende konflik tussen Boer en Brit besef het, wou Smith en sy leërmag keer, maar dié se gerusstelling was: “My dear fellow, pray bear in mind that the Boers are my children!”

Andries Pretorius, held van Bloedrivier, het die Voortrekkers van die Transgariep aangevoor teen die soldatemag van sir Harry Smith. Hy het ook ‘n losprys op die kop van Smith geplaas in die naam van koning Andreas I van die Voortrekkers. Dit was om die draak te steek met Smith se proklamasie in die naam van koningin Victoria oor die Transgariep en die losprys wat hy op Pretorius se kop geplaas het.

Ook Pretorius het Smith probeer oorhaal om eerder te onderhandel as om te veg, maar “Wackalong” was in ’n woedende bui. Hy het Pretorius op 22 Julie tot “rebel” verklaar en ’n losprys van £1 000 op sy kop geplaas. Pretorius het egter nie op hom laat wag nie: Om sy minagting vir Smith en sy proklamasie en losprys te toon, het hy op 3 Augustus in Bloemfontein ’n plakkaat uitgevaardig onder die naam “Koning Andreas I, koning van die Immigrante van die noordelike gebiede van Suidelike Afrika” – en op sy beurt ’n losprys van £3 000 sterling op Smith se kop geplaas. Só was die tafel dan behoorlik gedek vir die Slag van Boomplaats op 29 Augustus 1848, noord van die Oranjerivier in die omgewing van Trompsburg, Edenburg en Bethanie. Smith se leër het bestaan uit twee afdelings van die Rifle Brigade, twee elk van die 45th Regiment en 91st Regiment, ’n afdeling van The Cape Mounted Riflemen (Pandoere), ’n eenheid van die Royal Artillery met drie sesponder-veldkanonne, ’n eenheid sappeurs en mineurs, ’n mediese korps en die kommissariaat van 117 waens onder beheer van ’n span Griekwas.

Daar was altesame 1 200 soldate onder die Britse vaandel. Die kommando Boere onder die krygsheer Andries Pretorius, die held van Bloedrivier, het 300 burgers getel. Hul enigste veldstuk was Ou Grietjie, ’n brons voorlaaier-kanon. Dit was nie dieselfde Grietjie wat Pretorius gebruik het om Dingane se impi’s by Bloedrivier te verstrooi nie. Met briljante gevegsvernuf het Pretorius ’n lokval by Boomplaats vir die Britte gestel wat net eenvoudig móés slaag. Maar toe raak een van die burgers op ’n kritieke tydstip so gespanne dat hy voortydig ’n skoot afvuur. Die voorlaaier-geweer se knal en swart kruitrook het toe die Boere se lokval-posisie verraai. Smith vuur toe met sy seweponder-veldkanonne op die Boerestellings. Heel spoedig moes die Boere terugval omdat die primitiewe voorlaaier, Ou Grietjie, nie ver en vinnig genoeg kon skiet nie.

 

Ou Grietjie, is die brons voorlaaier-kanon wat die Boere in die Slag van Boomplaats teen sir Harry Smith se soldatemag beproef het. Die kanon kon nie baie ver skiet nie en is oortref deur die seweponder-kanonne van Smith. Die Voortrekkers se kanon het dieselfde naam gedra as die een wat Pretorius in die Slag van Bloedrivier gebruik het, maar dit was nie dieselfde vuurbek nie.

Ná drie uur was die geveg verby. Van die Boere is sewe gedood en vyf gewond, terwyl die Britte 22 (waaronder twee offisiere) moes begrawe en 38 gewondes moes verpleeg. Sir Harry is in die hakskeen gewond.

Rebel word martelaar: ’n Winburgse Boer, Thomas Frederik Hermanus Dreyer (23), getroud en vader van ’n babadogter van twee jaar, se perd het in die slag van Boomplaats weggehardloop. Dreyer is deur die Griekwas vasgekeer en die Britse soldate het hom krygsgevange geneem. Hulle het hom na Bloemfontein geneem, waar hy deur ’n krygshof as “rebel teen die regering van Haar Majesteit Koningin Victoria” ter dood veroordeel is.

Ongeag vertoë deur sy vrou, Geertruida Jacoba E. Robbertse, sy vader, Roelof P.G. Dreyer van Bethulie, en ander inwoners van die Transgarieb, is Thomas, gebore op 18 September 1824, deur ’n Britse vuurpeloton op 4 September 1848 op die paradegrond voor die Bloemfonteinse stadhuis doodgeskiet.
1369209_131125154531_22

En so word die leuens in Londen vertel…

Saam met Dreyer het ’n Britse soldaat wat in die slag gedros het, Michael Quigley, in ’n koeëlreën van sy eertydse makkers gesterf. Albei is op ’n oop stuk grond, waar die landdrosgebou en Presidensie later gebou is, begrawe. ’n Latere soektog na Dreyer se oorskot het egter niks opgelewer nie. Soos met die Boere-held Gideon Scheepers van die latere Anglo-Boereoorlog van 1899-1902, het die Britte die lyk in die nag opgegrawe en elders verberg sodat daar geen heldeakker vir hierdie martelaar en Boere-held kon wees nie.

“Schandelijke Moort”: Andries Pretorius het hierdie “monsterlijke en schreeuwende zaak van jonge Dreyer” in ’n brief aan die koerant De Zuid-Afrikaan as ’n “schandelijke en voor God en der wereld onverantwoordelijke moort” beskryf.

Vier jaar later skryf Pretorius soos volg aan die assistent-kommissarisse: “Dreyer, die in de handen van sir Harry viel, denkende dat hy veilig was, onder een generaal die zo krachtig in zijn Manifest heeft gebieden, en veel ondervinding van oorlogen had wel wetende wanneer iemand in de oorlog kwam overlopen dat geen leed aan zoodanige persoon gedaan wierd . . . wierd toen, voor de zoogenaamde Krygsraad van gewone offisieren en verbitterde veeboeren ten dood veroordeelde gantsch strydig met de militaire wetboek.”

 

Daar is ‘n  ere-plaket in die St. George-katedraal in Kaapstad wat hulde bringaan die Britse soldate wat in die Slag van Boomplaats omgekom het. Die name van die pandoere (gekleurde soldate) word egter nie vermeld nie. ‘n Gedenknaald van 1848 van gietyster wat voor die kerkgebou gestaan het, word tans as ‘n wind-anker binne in ‘n houthut op die kerk se parkeerterrein gebruik. Een van die offisiere wat gesneuwel het se weduwee het dit daar laat oprig.

Smith het verder in kleinlike wraaksug op verskeie plase van Boere wat by die slag betrokke was, beslag gelê, hulle laat ontwapen en weens hul “rebellie” swaar beboet. Hulle is ook in die openbaar verneder.

Zandrivier-konvensie en Bloemfontein-konvensie: Die Slag van Boomplaats en Smith se vergrype aan die basiese menseregte van die Voortrekkers het later ’n positiewe nadraai vir die Boere gehad deurdat Brittanje in 1852 met die Zandrivier-konvensie die onafhanklikheid van die Transvaalse republiek (Zuid-Afrikaansche Republiek) en in 1854, met die Bloemfontein-konvensie, dié van die Oranje Vrijstaat erken het.

Verbreek en geminag: Mettertyd het Brittanje sy eie konvensies verbreek en geminag toe diamante by Kimberley en goud en diamante in Transvaal ontdek is. Eersgenoemde diamantgebied was deel van die Oranje Vrijstaat, maar Brittanje het dit by wyse van ’n yslike bedrogspul by die Kaapkolonie ingelyf en ’n simboliese skadevergoedingsbedraggie daarvoor aan die verdwaasde Vrystaters betaal.

Die Republiek van die Oranje Vrijstaat: 1854-1902: Toe die Basotho’s onder Mosjesj (Mosheshwe) vir Brittanje ’n probleem word omdat hulle nie in hul bergvesting, Thaba Bosigo, oorwin en aan Britse gesag onderwerp kon word nie, het die Britte besluit om die Orange River Sovereignty aan die Voortrekkers terug te gee.

 

Mosjesj, koning van die Basothos, was een te veel vir die Britte. Daarom het hulle die Transgariep aan die Voortrekkers teruggegee. Sedertdien het dit bekend gestaan as die Vrystaat. Paul Kruger het vredesonderhandelings met Mosjesj aangeknoop en het hom in sy vesting Thaba Bosigo gaan besoek. Kruger kon Sotho vlot praat en het Mosjesj diep beindruk.

Met die Bloemfontein-konvensie van 23 Februarie 1854 het Brittanje die onafhanklikheid van die Trekkers erken en toegegee dat die Transgarieb hul regmatige eiendom is. Toe is die Trekkers skielik nie meer “rebelle” wat uit die Kaapkolonie “gedros” het nie. Die gebied noord van die Oranjerivier was nou die vrye woonplek van die Voortrekkers, vandaar die naam vir hul republiek, die Republiek van die Oranje Vrijstaat.

Die Zuid-Afrikaansche Republiek1852-1877; 1881-1902: Die Zuid-Afrikaansche Republiek is in September 1853 amptelik gestig nadat Brittanje die gebied noord van die Vaalrivier (Transvaal) as regmatige grondbesit van die Boere erken het met die Zandrivier-konvensie van 17 Januarie 1852.

Geheime sameswering: Toe spoelgoud, diamante en steenkool op beduidende skaal egter in die 1860’s in Transvaal ontdek word, was al die plegtige ondernemings, erkennings en konvensies vergete en het Theophilus Shepstone in geheime opdrag van Londen, hoofstad van Brittanje, met ’n afdeling van 25 soldate in Pretoria opgedaag en op 12 April 1877 die ZAR vir Brittanje geproklameer.

Die inpalming van die minerale rykdomme, naamlik goud, diamante en steenkool, was die doelwit. Kort daarna het Britse soldate opgedaag wat barakke vir die garnisoene gebou en forte op al die groot dorpe opgerig het. Landdroshowe en tronke het gevolg. Die Britse regering het toe met volle mag op die verslae burgerlike bevolking toegeslaan.

Belastings is op alles en almal gehef, en beswaarmakers, armes en onwilliges is weens pligsversuim veroordeel en in die tronk gestop. Beslag is toe op hul eiendom gelê, en dit is opgeveil om die agterstallige belasting te dek.

 

Marthinus Ras het ‘n kanon van wabande gebou om die Britte mee te beskiet. Dit was in 1880 toe die Boere besluit het om die Britte uit Transvaalse gebied te verdryf en hul Zuid-Afrikaanche Republiek in ere te herstel. Die kanon het egter aan stukke gespat toe dit die eerste keer afgevuur is. Die Boere het toe op hul Smith-Richardson- en Martini Henri-gewere staat gemaak. Met mannemoed het hulle die Britte in ‘n reeks skermutselings volslae verslaan. Dit was die grootste vernedering wat Brittanje in sy ganse krygsgeskiedenis toegedien is.

Boere rebelleer: Op 11 November 1880 het die Boere teen die Britse kragdadigheid gerebelleer toe ’n openbare veiling op Potchefstroom gehou is waarop die ossewa van Pieter L. Bezuidenhout verkoop is om skuld op agterstallige belasting te vereffen. ’n Groep Boere onder aanvoering van Piet Cronjé (die latere Boere-generaal) het die afslaer van die wa gegooi en dit onder ’n gejuig na Bezuidenhout se plaas weggebring.

Toe 180 Britse soldate met kanonne opdaag om die Boere ’n les te leer, was dit die Britte wat op 18 November 1880 ’n les geleer is deurdat die Boere hulle in hul kamp vasgekeer het.

Geloftedag-saamtrek by Paardekraal: Die Boere hou daarop op 16 Desember ’n Geloftedag-saamtrek van 4000 burgers by Paardekraal (vandag Krugersdorp) en neem ’n plegtige eed om hul land terug te vat.

Brittanje stuur daarop ’n leërmag van 5000 soldate van Natal se kant af om die ZAR binne te val en die “rebelle” ’n les te leer. In die opvolgende Slagte van Bronkhorstspruit (20 Desember 1880), Laingsnek (28 Januarie 1881)Igogo (8 Februarie 1881) en Majuba (27 Februarie 1881) word die Britse leër volslae verneder en sy offisiere gedwing om by Volksrust om vrede te onderhandel. Nie net was dit die vernederendste oorlog waaraan Brittanje ooit deelgeneem het nie, maar hy moes nou ook erken dat Transvaal steeds die eiendom van die Boere is.

 

Leander Starr Jameson en sy huursoldate val die Zuid-Afrikaansche Republiek van Paul Kruger in Desember 1895 binne. Op Oujaarsdag is hy gekeer en gevange geneem.

Geheime sameswering en die Jameson-inval in Januarie 1897: Net toe dit wil lyk of die Zuid-Afrikaansche Republiek op die weg van ongekende voorspoed is toe die goudrif van die Witwatersrand ontdek word en die regering stabiliteit onder die staatmanskap van pres. Paul Kruger geniet, sweer die Britse regering vanuit Londen, Kaapstad en Bulawayo in die geheim saam om die Transvaalse republiek omver te werp sodat veral die goudrif, die rykste ter wêreld, in sy besit kan kom. Diamante en steenkool in Transvaal was egter ook in hul visier.

Cecil John Rhodes, premier van die Kaapkolonie, Joseph Chamberlain, minister van kolonies en oorlog in Brittanje, en dr. Leander Starr Jameson in Bulawayo besluit om die Zuid-Afrikaansche Republiek tussen Kersdag 1896 en Nuwejaarsdag 1897 met ’n leërmag huursoldate vanuit Betsjoeanaland binne te val.

Leander_Starr_Jameson00

Cecil John Rhodes, premier van die Kaapkolonie, het met Joseph Chamberlain, minister van kolonies en oorlog van Brittanje, saamgesweer om die Boererepubliek van Transvaal met wapengeweld te oorrompel sodat die ryk goudbronne van die Witwatersrand vir Brittanje ingepalm kon word.

Die Boere hou dan hul gewyde Kersvakansie en sal niks vermoed nie, is gemeen. Boonop sal hulle nie in staat wees om die inval te keer nie omdat die burgers aan ’t feesvier is.

Dié redenasie was egter ’n fatale mistasting. Die Boere was op en wakker en gereed: By Vlakfontein, Doornkop, tussen Roodepoort en Krugersdorp, het die ZAR se weermag die invallers opgeruim en na Pretoria geneem vir verhoor. Daarna is hulle na Londen gedeporteer om ingevolge die internasionale reg gestraf te word.

Laasgenoemde prosedure was op die gebruiklik Britse manier egter net ’n klug. Net Rhodes is van sy amp onthef. Jameson het later premier van die Kaapprovinsie geword.

Punch_Rhodes_Colossus

Tweede Vryheidsoorlog (Anglo-Boereoorlog) van 1899-1902: In 1899 was die Britse leër terug om finaal met die “rebelse Boere” af te reken en die minerale rykdomme van Transvaal vir die Britse Ryk te bekom wat hy teen elke prys moes hê. Brittanje het nou byna elke land ter wêreld op die een of ander wyse beheer. Hy moes die wêreldekonomie ook beheer om in die saal te kon bly. Die haas onbeperkte voorraad goud van die Witwatersrandse goudrif sou hom daartoe in staat stel om koning van die wêreld te wees en dit vir ’n onbeperkte tyd te bly.

 

Van 1899 tot 1902 het die rebelse gees van die Afrikaners hulle aangevuur om Brittanje byna vier jaar lank ’n eindelose les te lees in die kwaaiste oorlog in sy krygsgeskiedenis. Byna ’n halfmiljoen professionele soldate van oor die hele wêreld, bewapen met die nuutste gewere en kanonne, is in skepe aangebring om te veg teen ’n handjievol burgerlike Boere en hul standvastige vroue.

Eers toe die Britte uit desperaatheid weens hul onvermoe om die formidabele Boere aan bande te lê, duisende plase afgebrand en die Boere- vroue en -kinders in konsentrasiekampe begin uitroei het, is die Boere-mans gedwing om met Brittanje oor vrede te onderhandel.

Kaapse en Natalse Rebelle: Onder die strydendes was Afrikaners (en enkele Engelstaliges) van die Kaapkolonie en Natal wat saam met die republikeinse Boere van die Oranje Vrijstaat en Transvaal teen die oorweldigende Britse oorlogsmasjien geveg het. Die rebelle het bekend gestaan as Kaapse Rebelle en Natalse Rebelle. Minstens 44 wat deur die Britse militêre gevange geneem is, is doodgeskiet of opgehang. Talle was tienderjariges, waarvan die jongste, Petrus Coetzee, net 16 jaar oud was.  In 2005 is ’n monument vir die Kaapse Rebelle op die KWV-wynlandgoed Laborie in die Paarl opgerig. Die FAK het aan die spits van die projek gestaan. Die geld daarvoor is deur oud-stryder Paul de Villiers, laaste tesourier-generaal van die Zuid-Afrikaansche Republiek, nagelaat.

 

Gedurende die verskroeide-aarde-veldtog van die Britse militere in Suid-Afrika, is duisende plaasopstalle afgebrand en die Afrikanervroue en -kinders is na konsentrasiekampe weggevoer waar nagenoeg 30 000 weens honger, siektes en blootstelling omgekom het, Deur die vroue en kinders te beveg het Brittanje die Boere oorwin. Vir die mans het hulle nie kans gesien nie. Die plaasopstal wat hier afgebrand word, is Perzikfontein in die Vrystaat van kommandant Fourie. Hy is op die slagveld dood en sy vrou in ‘n konsentrasiekamp. Sy ma en sy dogter het die oorlog oorleef.

By die ingang tot die monumentterrein op ’n granietkoppie midde-in die wingerdlandskap, is ’n granietsteen geplaas met die volgende treffende woorde daarop gegraveer wat Maria Koopmans-De Wet, intellektueel en Kaapse Rebel gedurende die Anglo-Boereoorlog geergeskryf het:

Lojaliteit is diep in die hart van die Afrikaner gegrif. Dit kom omdat hy God vrees. Ons broers wat in die oorlog geval het, met die Bybel in die een hand en die Mauser in die ander, en die veld laat weergalm het met die psalms wat hulle gesing het; Wie kan anders as om hulle te eer? God en die geskiedenis sal hul geregtigheid laat geskied. Wat ons susters aangaan, wat onophoudelik gebid het, die weduwees en die wese het vir hul land gely; en God alleen weet wat dit beteken. Daardie manne sowel as vroue in die afstammelinge van die fiere Nederlanders wat met die seën van God sig vry geveg het van die magtige Spanje, en van die Hugenote wat aan die wêreld gewys het dat geloof krag gee om wondere te doen. Die oorlog het die vereniging van Afrikaners van hierdie land tot stand gebring. Vroeër het ons dit geweet dat ons broers en susters was, nou voel ons dit. Daardie gevoel sal nooit uitsterf nie, want die wortels daarvan is in ons lewende siel gevestig.

 

By die Rebellemonument op Laborie in die Paarl is onder meer ‘n plaket van brons wat die betogende vroue teen die Britse oorlog uitbeeld. C. Louis Leipoldt het daaroor in een van sy koerantverslae geskryf. Dit is opgeteken in “Hierdie land van leuens” deur prof. Wium van Zyl. Ook het Leipold en vyf mede-joernaliste gedigte uit protes teen die oorlog geskryf. Dit is in die bundel “Songs of the Veld and other Poems”, wat Cederberg in 2008 uitgegee het. Die betekenis van die monument word ook daarin beskryf. Die redakteur is Marthinus van Bart

SLOTSOM

Nadat die Boererepublieke van die Oranje-Vrijstaat en die Zuid-Afrikaansche Republiek van Transvaal gestig is, het die Eerste en Tweede Vryheidsoorloë (onderskeidelik in 1880-’81 en 1899-1902) gevolg, voordat die Britse Ryk die Afrikanervolk met vuur, konsentrasiekampe en bloedvergieting tot op die rand van uitdelging gedryf en regstreeks tot 1910 en onregstreeks tot 1961, Republiekwording, onder Britse gesag gedwing het.

Die Rebellie van 1914 was ’n regstreeks uitvloeisel van hierdie driejarige uitwissingsoorlog (1899-1902) van Brittanje in Suid-Afrika. Brittanje se onsimpatieke kragdadigheid, gewetenloosheid met die beplanning en uitvoering van sy ryksuitbreiding, en sy volslae minagting wêreldwyd vir menseregte, het regstreeks tot gevolg gehad dat die Afrikaners se rebelsheid teen vreemde oorheersing, onreg en tirannie – veral deur die gehate Brit – tot die verste nageslagte oorgedra is.

 

“Songs of the Veld an Other Poems” bevat die protesgedigte van ses Kaapse joernaliste wat gedurende die Anglo-Boereoorlog die wreedhede en oorlogsmisdade van die Britse militere aanskou het. Die bundel is in 1902 saamgestel, maar dit is in Suid-Afrika deur die Britse owerhede tot verbode leesstof verklaar en eksemplare is vernietig. In 2008 het Marthinus van Bart ‘n seldsame kopie in die argief van die Universiteit Stellenbosch ontdek en dit heruitgegee. Dit het die eerste keer in 106 jaar in Suid-Afrika verskyn. Hy het die voorwoord en inleiding geskryf om die agtergrond van die goudoorlog te skets en wie die persoonlikhede was. Dit is merkwaardige Africana wat deur elke Afrikaner gelees moet word. .

Brittanje se betrokkenheid by die hedendaagse wêreldpolitiek, sy deurslaggewende rol in die ondermyning en geleidelike omverwerping van die Afrikanerregering, en sy steun vir die opkoms van die swartmag-politiek – wat die oorname van Suid-Afrika deur die volslae onbeholpe ANC-regering tot gevolg gehad het, gee steeds stukrag aan die onderliggende rebelse gees onder beduidende getalle Afrikaners.

Terugskouend kan dus gevra word wat is die definisie van die Rebel:

“Gesien dat ’n Rebel ten eerste ’n individu gemotiveer deur ’n innerlike oortuiging en ’n wyer perspektief as die onnadenkende ondersteuners van die status quo is, sal hy of sy altyd tot nadenke stem, ’n heroorweging van die aanvaarde, of met sy/haar menings en dade saamgestem word of nie. Stagnasie, dan agteruitgang, is die lot van ’n gemeenskap wat sy rebelle minag. Hulle is uiteraard die sosiaal-kulturele gewete van die gemeenskap, wat vra na die sinvolheid van ’n bepaalde lewens- en wêreldbeskouing wat aan die wortel van dade lê. En dit is juis vir hulle wat deur die eeue monumente opgerig en prysliedere gesing is.”

– E.S. van Bart (in Songs of the Veld and Other Poems, Cederberg, 2008)

Artikel deur MARTHINUS VAN BART

Enjoyed this post? Share it!